Қазақстандағы мал және құс шаруашылығы: саланың жай-күйі және құқықтық реттеу
Қазақстанның құс шаруашылығы саласы қарқынды өнеркәсіптік өсуді бастан кешіруде, асханалық жұмыртқа бойынша 100% өзін-өзі қамтамасыз етуге қол жеткізіп, құс басын 48,8 миллионнан астамға жеткізді. Алайда, бұл өндірістік жетістіктердің артында жануарлардың әл-ауқатына қатысты күрделі мәселе тұр: тауықтардың басым бөлігі тар торларда ұсталады, ал ұлттық заңнамада міндетті түрде гуманды қорғау шаралары қарастырылмаған. «Central Asians for Animals» (CAFA) ұйымы бұл жағдайды өзгертуді мақсат етіп отыр: біз өңірдегі алғашқы мамандандырылған корпоративтік ынтымақтастық бағдарламасын құруды жоспарлап отырмыз; бұл ретте Орталық Азиядағы ауыл шаруашылығы жануарларының жағдайын жүйелі түрде жақсарту мақсатында бөлшек сауда (супермаркеттер мен азық-түлік желілері) және HoReCa (қонақүйлер, мейрамханалар мен кафелер) компанияларымен жұмыс істей отырып, халықаралық торсыз (cage-free) стандарттарға көшуді ынталандырамыз.
Қазақстан Республикасындағы өндірістің негізгі көрсеткіштеріне, мал басының санына және қолданыстағы ветеринариялық-санитариялық талаптарға анықтамалық-талдамалық шолу (Ұлттық статистика бюросы мен ҚР АШМ деректері, 2025–2026 жж.).
Сала сандармен
- мың бас — құс, 01.03.2026 (ҚР-дағы мал мен құс басының саны)
- 48 855,8
- мың бас — құс, 01.03.2026 (ҚР-дағы мал мен құс басының саны)
- Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы (stat.gov.kz). (жаңа қойындыда ашылады)
- жұмыртқа бағытындағы өнеркәсіптік құс фабрикасы — жалпы қуаты жылына 4,5 млрд жұмыртқа
- 37
- жұмыртқа бағытындағы өнеркәсіптік құс фабрикасы — жалпы қуаты жылына 4,5 млрд жұмыртқа
- Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі баспасөз қызметінің ресми ақпараттық ресурсы (gov.kz). (жаңа қойындыда ашылады)
- тағамдық жұмыртқа (ішкі қажеттілікті толық өзін-өзі қамтамасыз ету)
- 100%
- тағамдық жұмыртқа (ішкі қажеттілікті толық өзін-өзі қамтамасыз ету)
- Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі баспасөз қызметінің ресми ақпараттық ресурсы (gov.kz). (жаңа қойындыда ашылады)
- құс еті — ішкі нарық қажеттілігінен
- 78%
- құс еті — ішкі нарық қажеттілігінен
- Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі баспасөз қызметінің ресми ақпараттық ресурсы (gov.kz). (жаңа қойындыда ашылады)
1.1. ҚР-дағы мал мен құс басының саны (1 наурыздағы жағдай бойынша)
- ҚұсӨзгеріс: +4,4%01.03.2025: 46 791,901.03.2026: 48 855,8
- Ірі қара мал (ІҚМ)Өзгеріс: +2,7%01.03.2025: 8 290,701.03.2026: 8 512,5
- Қой мен ешкіӨзгеріс: +1,5%01.03.2025: 20 828,401.03.2026: 21 147,9
- ЖылқыӨзгеріс: +6,8%01.03.2025: 4 296,101.03.2026: 4 587,3
- ШошқаӨзгеріс: +3,9%01.03.2025: 502,201.03.2026: 521,9
Өзгеріс, % — графиктің екі мәні бойынша есептелген.
Әр жолдың өз шкаласы бар: екі күнді бір жолдың ішінде салыстырыңыз.
График деректері
| 01.03.2025, мың бас | 01.03.2026, мың бас | Өзгеріс | |
|---|---|---|---|
| Құс | 46 791,9 | 48 855,8 | +4,4% |
| Ірі қара мал (ІҚМ) | 8 290,7 | 8 512,5 | +2,7% |
| Қой мен ешкі | 20 828,4 | 21 147,9 | +1,5% |
| Жылқы | 4 296,1 | 4 587,3 | +6,8% |
| Шошқа | 502,2 | 521,9 | +3,9% |
1.2. ҚР құс шаруашылығы саласының инфрақұрылымы және өзін-өзі қамтамасыз етуі
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің деректері бойынша қазіргі уақытта елде мыналар жұмыс істейді:
- Жұмыртқа бағытындағы 37 өнеркәсіптік құс фабрикасы — жалпы қуаты жылына 4,5 млрд жұмыртқа.
- Ет бағытындағы 32 құс фабрикасы — жалпы қуаты 505 мың тонна өнім.
- Қамтамасыз ету деңгейі:
- Тағамдық жұмыртқа: 100% (ішкі қажеттілікті толық өзін-өзі қамтамасыз ету).
- Құс еті: ішкі нарық қажеттілігінің 78%-ы.
1.3. Тауық жұмыртқасы өндірісінің өңірлер бойынша бөлінуі, қаңтар–ақпан (мың дана)
ҚР өңірлері бойынша шаруашылықтардың барлық санаттарының көрсеткіштерін салыстыру (өндіруші өңірлердің көшбасшылары):
| Өңір | 2025 ж. (мың дана) | 2026 ж. (мың дана) | 2026 ж. 2025 ж. қатысты, % |
|---|---|---|---|
| Қазақстан Республикасы (барлығы) | 661 121,4 | 716 105,2 | 108,3% |
| Ақмола облысы | 99 460,6 | 105 472,0 | 106,0% |
| Қарағанды облысы | 92 506,8 | 97 719,4 | 105,6% |
| Солтүстік Қазақстан облысы | 91 592,4 | 94 903,3 | 103,6% |
| Алматы облысы | 80 430,6 | 84 044,1 | 104,5% |
| Қостанай облысы | 58 468,7 | 60 791,9 | 104,0% |
| Жетісу облысы | 53 855,7 | 56 430,1 | 104,8% |
| Түркістан облысы | 35 376,1 | 46 671,1 | 131,9% |
2-бөлім. ҚР-да құс ұстаудың нормативтік-құқықтық базасы
2.1. Құқықтық мәртебе және қолданыстағы талаптар
Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылығы құстарын ұстау Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 29 мамырдағы № 7-1/498 «Жануарларды өсіруді, өткізуді жүзеге асыратын өндіріс объектілеріне қойылатын ветеринариялық (ветеринариялық-санитариялық) талаптарды бекіту туралы» бұйрығымен реттеледі (2023 жылғы 21 қарашадағы редакция).
ҚР заңнамасы әртүрлі ұстау жүйелеріне ресми түрде рұқсат береді және торлы немесе торсыз технологияларға жалпы тыйым салмайды:
| Ұстау тәсілі | ҚР-дағы нормативтік реттеу (№ 7-1/498 бұйрық) |
|---|---|
| Торда ұстау | Рұқсат етіледі. Отырғызу тығыздығының нормалары жабдық өндірушісінің паспорттық деректеріне сәйкес айқындалады. |
| Еденде ұстау | Рұқсат етіледі. 1 м² еденге құс отырғызудың нақты нормативтік көрсеткіштері белгіленген (төсеніш түріне байланысты). |
| Серуендетіп ұстау / солярийлер | Асыл тұқымды шаруашылықтар мен құстың жекелеген санаттары үшін нормаларда көзделген (бір басқа арналған серуендету алаңы белгіленеді). |
| Серуендетусіз ұстау | Ресми түрде рұқсат етіледі және құс қораларының параметрлерімен регламенттеледі. |
2.2. Еденде ұстау кезіндегі құс отырғызу нормалары (Талаптарға 12-қосымша)
| Құстың түрі мен жас тобы | Қалың төсенішпен (1 ш. м-ге бас) | Тақтайшалы немесе торлы еденде (1 ш. м-ге бас) |
|---|---|---|
| Жұмыртқалағыш тұқымды тауықтар (өнеркәсіптік топ) | 5 | 5 |
| Жұмыртқалағыш тұқымды тауықтар (ата-аналық топ) | 3,5 – 4 | 3,5 – 4 |
| Етті тұқымды тауықтар (ата-аналық топ) | 3 – 3,5 | 3 – 3,5 |
2.3. Еденде ұстау кезінде құс қорасы секцияларының рұқсат етілген сыйымдылығы (Талаптарға 11-қосымша)
| Құс санаты | Құс түрі | Бір секцияның рұқсат етілген сыйымдылығы (бас) |
|---|---|---|
| Ересек құс | Тауықтар | 1 500 |
| Күркетауықтар | 500 | |
| Үйректер | 50 – 100 | |
| Қаздар | 30 | |
| Төл | Бройлер балапандар (етке) | 10 000 |
| Тауықтардың алмастыру төлі | 2 500 |
2.4. Қоршаулар мен серуендету алаңдарына қойылатын талаптар (183–185-тармақтар)
- Аралық қоршаулар торы көзінің өлшемі (183-тармақ):
- 60–70 күнге дейінгі балапандар үшін — 30 х 30 мм.
- Ересек тауықтар мен 60–70 күннен асқан төл үшін — 50 х 50 мм.
- Серуендету алаңдарының/солярийлердің ауданы (185-тармақ):
- Асыл тұқымды шаруашылықтарда ересек тауықтарға арналған солярийлер бір басқа 0,2 м² есебінен жабдықталады.
- Асыл тұқымды құстарды лагерьлік ұстау кезінде (жылжымалы үйшіктерде/қалқалардың астында) жайылым тауықтар мен олардың алмастыру төлінің бір басына 10 м² есебінен бөлінеді.
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы (stat.gov.kz).
- Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі баспасөз қызметінің ресми ақпараттық ресурсы (gov.kz).
- Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі (ҚР АШМ міндетін атқарушының № 7-1/498 бұйрығы).